บุญข้าวจี่วาเลนไทน์ ผสานวัฒนธรรม ทางรอดสืบทอดประเพณีท้องถิ่น
Tue 14 Feb. 2017

        ในปัจจุบันวัฒนธรรมสมัยนิยมได้กลืนกินวัฒนธรรมท้องถิ่นดั้งเดิม กระทั่งเกือบเลือนหายไป สิ่งหนึ่งที่สามารถทำให้วัฒนธรรมท้องถิ่นสามารถคงอยู่ได้นั้นต้องใช้การผสมผสานบูรณาการร่วมกันระหว่างวัฒนธรรมสมัยนิยมและวัฒนธรรมดั้งเดิม เพื่อสืบสานวัฒนธรรมที่ดีงามและรักษาไว้ให้คนรุ่นหลังได้ภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของบรรพบุรุษ
         เช่นเดียวกับบุญข้าวจี่ หรือบุญเดือนสาม วัฒนธรรมตามวิถีของชุมชนชาวอีสาน  ที่จัดขึ้นในเดือนกุมภาพันธ์ ซึ่งในหมู่หนุ่มสาวรุ่นใหม่ มักคุ้นเคยกับวันวาเลนไทน์มากกว่า  ฉะนั้นเพื่อให้คนหนุ่มสาวได้ฉลองความรักในเทศกาลวาเลนไทน์และมีโอกาสสืบสานประเพณีดั้งเดิมของชาวอีสาน  มหาวิทยาลัยขอนแก่นจึงบูรณาการระหว่างงานบุญข้าวจี่(วัฒนธรรมท้องถิ่นของชาติไทย)และวันวาเลนไทน์ (วัฒนธรรมสมัยนิยมจากชาติตะวันตก) กลายเป็นบุญข้าวจี่วาเลนไทน์  ภายใต้แนวคิดไม่หลงของเก่าไม่เมาของใหม่ โดยใช้กลยุทธ์ผสมผสานทางวัฒนธรรมให้เกิดการสืบทอดประเพณีอันงดงาม
          รศ.ดร. เกรียงไกร กิจเจริญ รองอธิการบดีฝ่ายศิลปวัฒนธรรมและชุมชนสัมพันธ์  มหาวิทยาลัยขอนแก่น  กล่าวว่า งานบุญข้าวจี่วาเลนไทน์ มีวัตถุประสงค์เพื่อสืบสานอนุรักษ์ประเพณีอันดีงามของชาวอีสาน ตลอดจนปลูกฝังค่านิยมวัฒนธรรมอันดีงานแก่เยาวชน  ผ่านรูปแบบการจัดงานร่วมสมัย  ภายใต้แนวคิดไม่หลงของเก่า ไม่เมาของใหม่ โดยพยายามสอดแทรกแนวคิดและตีความหมายของความรักให้กว้างขึ้น โดยเฉพาะความรักความสามัคคีของคนในท้องถิ่นล้วนแต่เป็นประเพณีที่ส่งเสริมให้คนในชุมชนได้ออกมาร่วมกิจกรรมพบปะสังสรรค์กัน ทั้งยังต้องการที่จะฟื้นฟู ค้นหาคุณค่า ความหมายที่ซ่อนแฝง ให้แก่เยาวชนได้ตระหนัก นำทั้งสองวัฒนธรรมที่แตกต่างกันอย่างชิ้นเชิงมาประยุกต์ให้เหมาะสมกับยุคสมัย ผสานได้อย่างลงตัว
         “ชาวอีสานมีชีวิตผูกพันอยู่กับความเชื่อทางศาสนา  จึงมักมีประเพณีเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตตลอดปี เรียกว่าฮีต 12  โดยยึดถือปฏิบัติสืบทอดกันมาช้านาน  ดังเช่น บุญข้าวจี่ นิยมจัดในราวกลางเดือนหรือปลายเดือนสาม  คือ  ภายหลังการทำบุญวันมาฆบูชา  (เดือนสาม ขึ้น ๑๔ ค่ำ) บุญข้าวจี่เป็นกิจกรรมร่วมของชุมชนหลายหมู่บ้าน โดยชาวบ้านจะคัดเลือกข้าวที่ดีที่สุดนำมาถวายเป็นพุทธบูชา มาผ่านกรรมวิธีจี่ข้าว(การนำข้าวเหนียวเป็นปั้นไปปิ้งไฟด้วยเตาถ่าน) เพื่อตักบาตรข้าวจี่ถวายแด่พระภิกษุสงฆ์”   รศ.ดร. เกรียงไกร กล่าว 
         ฝ่ายศิลปวัฒนธรรมและชุมชนสัมพันธ์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น มีนโยบายสืบสานฮีต 12 ท้องถิ่นให้ปรากฏเป็นรูปธรรม โดยมีโจทย์ว่าทำอย่างไรให้คนรุ่นใหม่สืบสานวัฒนธรรมอันดีงาม ร่วมกับคนในชุมชนใกล้เคียงมหาวิทยาลัยอย่างยั่งยืน  ฉะนั้นจึงผลักดันกิจกรรมฮีต 12 สร้างความร่วมมือระหว่างชาวบ้าน ผู้นำชุมชน และนักศึกษา  ผสานเป็นเนื้อเดียวกันเพื่อช่วยกันสืบทอดประเพณีที่งดงามให้คงอยู่คู่ชาวไทยสืบไป
         นางสาวกิ่งกาญจน์ ราชาเดข นักศึกษาชั้นปีที่ 1 คณะเทคนิคการแพทย์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น เผยถึงความรู้สึกในการเข้าร่วมงานว่า รู้สึกประทับใจสถานที่ และกิจกรรมที่จัดให้เหมาะสมกับวัยรุ่น  เช่นการแสดงวงดนตรี การฉายภาพยนตร์  การจี่ข้าว โดยทำร่วมกับผู้เฒ่าผู้แก่ ทำให้มีโอกาสหวนระลึกถึงประเพณีชาวอีสานและถือโอกาสนี้มอบความรักให้กับเพื่อน
          กิจกรรมภายในงานมีการแสดงศิลปวัฒนธรรมจากนักศึกษา  การฉายหนังกลางแปลง  ออกร้านสินค้าทำมือจากนักศึกษา  การจี่ข้าวโดยมีผู้สูงอายุมาถ่ายทอดวิธีการทำข้าวจี่ให้เด็กๆรุ่นใหม่ได้เรียนรู้ร่วมกัน เพื่อนำไปตักบาตรพระสงฆ์ในวันรุ่งเช้า ซึ่งความจริงแล้วบุญข้าวจี่ถือเป็นบุญแห่งความรักโดยตรง แต่ไม่ใช่การแสดงความรักฉันหนุ่มสาว  ทั้งนี้ตามพุทธประวัติได้เล่าถึงนางปุณณทาสีได้ทำขนมแป้งจี่(ข้าวจี่) ถวายแด่พระพุทธเจ้าและพระอานนท์ แต่นางคิดว่าท่านคงไม่ฉันเพราะอาหารที่ถวายไม่ใช่อาหารที่ดีหรือประณีต เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบวาระจิตของนางและได้ฉันข้าวจี่เรียบร้อยแล้ว จึงได้แสดงธรรมให้นางปุณณทาสีฟัง กระทั่งบรรลุโสดาบัน เป็นอริยอุบาสิกา จากความเชื่อที่มีข้าวจี่เป็นมูลเหตุนี้เอง คนอีสานโบราณจึงได้จัดแต่งให้มีบุญข้าวจี่ทุกๆปี ไม่ได้ขาด ฉะนั้นการทำบุญข้าวจี่จึงเป็นบุญที่พุทธศาสนิกชนร่วมกันสืบทอดประเพณีอันดีงามเป็นการแสดงความรักแก่พระพุทธศาสนาโดยแท้
           บุญข้าวจี่วาเลนไทน์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น นับเป็นการพลิกฟื้นวัฒนธรรมครั้งสำคัญ ในการผนวกรวม 2 วิถีเข้าด้วยกัน ภายใต้แนวคิด “ไม่หลงของเก่าไม่เมาของใหม่” และเป็นเครื่องพิสูจน์ให้เห็นว่าการจะอนุรักษ์วัฒนธรรมแห่งรากเหง้าได้นั้น  คงไม่ใช่การทำในแบบเดิมต่อกันมา แต่ต้องผสานหรือปรับเปลี่ยนอย่างเหมาะสมเพื่อให้คนรุ่นใหม่สามารถเข้าถึงได้  สิ่งนี้น่าจะเป็นคำตอบของการสืบสานวัฒนธรรมดั้งเดิมให้ยั่งยืนต่อไป

 

บทความ : จิราพร ประทุมชัย 

ภาพ : วทัญญู เชื่อมไธสง , ณัฐวุฒิ จารุวงศ์